Hukuki Terimler Sözlüğü
Hukuki süreçlerde karşılaşılan kavramlar —gözaltıGözaltı; şüphelinin kolluğa götürülerek belirli bir süre özgürlüğünün kısıtlandığı, tutuklama kararı öncesinde uygulanan koruma tedbiridir., tutuklama, beraat, istinaf— zaman zaman yanıltıcı biçimde kullanılır ya da birbirine karıştırılır. Bu sözlük; ATK Hukuk Bürosu tarafından, okuyucunun hukuki süreçleri daha iyi kavrayabilmesi amacıyla hazırlanmıştır. Her terim için ilgili uygulama alanına yönlendiren bağlantılar da eklenmiştir.
Bu sayfa yalnızca genel bilgi amaçlıdır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için doğrudan avukata başvurunuz.
Ceza Hukuku Terimleri
Adli Kontrol
Adli kontrol; Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (CMK) 109. maddesi kapsamında tutuklamaTutuklama; hâkim kararıyla şüpheli veya sanığın yargılama süresince cezaevinde tutulmasını öngören en ağır koruma tedbiridir.ya alternatif olarak uygulanan daha hafif bir koruma tedbiridir. Şüpheli ya da sanık serbest bırakılır; ancak düzenli imza yükümlülüğü, yurt dışı çıkış yasağı, belirli yerlerden uzak durma ya da elektronik kelepçe takılması gibi kısıtlamalara tabi tutulur. Yükümlülüklere uyulmaması tutuklama kararına yol açabilir.
→ Ağır Ceza Avukatı | Uyuşturucu Davalarında Adli Kontrol
Adli Sicil (Sabıka Kaydı)
Adli sicilAdli sicil; kesinleşmiş mahkûmiyet kararlarının kayıt altına alındığı, kamuoyunda "sabıka kaydı" olarak bilinen resmî belge sistemidir.; kişi hakkında verilen ve kesinleşen mahkûmiyet kararlarının Adalet Bakanlığı bünyesindeki kayıt sistemine işlendiği resmî belgedir. Kamuoyunda "sabıka kaydı" olarak bilinir. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kararları adli sicile işlenmez; yalnızca HAGB siciline kaydedilir. Belirli süreler geçtikten ve koşullar sağlandıktan sonra silinme ya da arşivlenme talep edilebilir.
Ağır Ceza Mahkemesi
Ağır ceza mahkemesi; 10 yılı aşan hapis, müebbet hapis veya ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası gerektiren suçlara bakan ilk derece adlî yargı merciidir. Bir başkan yargıç ve iki üyeden oluşan üç kişilik heyet hâlinde çalışır. Kararlar çoğunluk oyuyla alınır. Kasten öldürmeKasten öldürme davaları (TCK 81–82) ağır ceza mahkemesinde görülür; soruşturmanın ilk gününden itibaren avukat desteği belirleyicidir., uyuşturucu ticareti (TCK 188), nitelikli yağma, cinsel saldırı gibi suçlar bu mahkemenin görev alanına girer.
→ Ağır Ceza Mahkemesi Detaylı Bilgi
Asliye Ceza Mahkemesi
Asliye ceza mahkemesi; ağır ceza mahkemesinin görev alanı dışında kalan ve 2 yılı aşan hapis cezası gerektiren suçları yargılayan tek hâkimli ilk derece mahkemesidir. Basit kasten yaralama, kişisel kullanım için uyuşturucu bulundurma (TCK 191TCK 191, kullanmak için uyuşturucu madde satın alma, kabul etme ya da bulundurma fiillerini kapsar; asliye ceza mahkemesinde görülür.) gibi suçlar bu mahkemede görülür.
Beraat
BeraatBeraat; sanığın üzerine atılı suçu işlemediğinin ya da suçun unsurlarının oluşmadığının mahkemece tespiti üzerine verilen aklanma kararıdır.; mahkemenin yargılama sonucunda sanığın suçu işlemediğine, fiilin suç oluşturmadığına ya da suçun unsurlarının gerçekleşmediğine hükmettiği aklanma kararıdır. "Şüpheden sanık yararlanır" (in dubio pro reo) ilkesi gereğince, savcılık mahkûmiyet için yeterli delil sunamazsa beraat zorunludur. Beraat kararı kesinleştiğinde kişi hakkındaki tüm ithamlar ortadan kalkar.
Denetimli Serbestlik
Denetimli serbestlikDenetimli serbestlik; kişinin cezaevine girmeksizin belirli yükümlülüklere bağlı biçimde toplumda denetlenmesini öngören yaptırım ya da infaz seçeneğidir.; kişinin cezaevine girmeksizin ya da cezaevinde geçirdiği süreden sonra, belirli yükümlülüklere bağlı biçimde toplumda denetlenerek infazını tamamlamasını öngören sistemdir. Özellikle TCK 191 kapsamındaki uyuşturucu kullanma dosyalarında —bağımlılık tedavisi, düzenli imza yükümlülüğü, belirli mekânlardan uzak durma gibi koşullarla— sıkça uygulanır. Yükümlülüklere uyulmaması infaz sürecini olumsuz etkiler.
→ Uyuşturucu Davalarında Denetimli Serbestlik
Etkin Pişmanlık
Etkin pişmanlık; belirli suçlarda şüpheli ya da sanığın suç ortaklarını, uyuşturucu kaynağını veya suçla ilgili bilgileri yetkili makamlara bildirmesi karşılığında ceza indirimi ya da cezasızlık elde etme imkânıdır. Uyuşturucu suçlarında TCK 192TCK 192, uyuşturucu suçlarında suç ortaklarını ya da kaynağı yetkililere bildiren kişilere ceza indirimi veya muafiyet sağlar., dolandırıcılık ve gasp gibi suçlarda ise farklı maddeler kapsamında değerlendirilir. İhbarın zamanlaması, kapsamı ve doğruluğu yararlanılacak hükmü doğrudan etkiler; bu nedenle avukat olmadan yürütülmesi ciddi riskler doğurabilir.
→ TCK 192 — Uyuşturucu Suçlarında Etkin Pişmanlık
Gözaltı
Gözaltı; suç şüphesi bulunan kişinin, hâkim kararı aranmaksızın kolluk kuvvetleri tarafından özgürlüğünün geçici olarak kısıtlandığı, zorunlu tutuklama öncesi koruma tedbiridir. Gözaltı süresi bireysel suçlarda en fazla 24 saat, organize ve toplu suçlarda savcılık kararıyla uzatılabilir (4 güne kadar). Gözaltındaki kişinin müdafiMüdafi; ceza yargılamasında şüpheli veya sanığı savunan avukattır. Belirli ağır suçlarda CMK zorunlu müdafi atanmasını şart koşar. talep etme hakkı vardır; bu hak kullanılmadan verilen ifadeler ilerleyen süreçte aleyhte delil hâline gelebilir.
→ Gözaltı Sürecinde Avukat Desteği
Hapis Cezası
Türk ceza hukukunda (TCK Madde 46–49) üç tür hapis cezasıTürk ceza hukukunda hapis cezası; süreli hapis, müebbet hapis ve ağırlaştırılmış müebbet hapis olmak üzere üç türdür. düzenlenmiştir:
- Süreli Hapis Cezası: Kanunda aksi belirtilmedikçe 1 aydan 20 yıla kadar uygulanır. Belirli durumlarda 30 yıla kadar çıkabilir.
- Müebbet Hapis Cezası: Hükümlünün hayatı boyunca sürer; koşullu salıverilme hükümleri saklıdır.
- Ağırlaştırılmış Müebbet Hapis Cezası: Hükümlünün hayatı boyunca sıkı güvenlik rejimi altında infaz edilir; en ağır yaptırım türüdür.
İddianame
İddianame; Cumhuriyet savcısının soruşturma aşaması sonunda yeterli delil bulunduğuna karar vermesi hâlinde, şüpheli hakkında kamu davası açılması talebiyle mahkemeye sunduğu resmî suçlama belgesidir. İddianamenin mahkemece kabulüyle birlikte soruşturma aşaması kapanır ve kovuşturma aşaması başlar; bu andan itibaren kişi "şüpheli" değil "sanık" sıfatını alır. Sanık ve müdafi iddianameİddianame; savcılığın soruşturma sonucunda şüpheli hakkında kamu davası açmak için mahkemeye sunduğu resmi suçlama belgesidir.ye itiraz etme hakkına sahiptir.
Kamu Davası
Kamu davasıKamu davası; savcılık tarafından iddianame düzenlenerek mahkemeye taşınan ve devlet adına yürütülen ceza davasıdır.; suç ihbarı ya da soruşturma sonucunda Cumhuriyet savcılığı tarafından iddianame düzenlenerek mahkemede açılan davadır. Devlet adına yürütülür; mağdurun davadan vazgeçmesi kural olarak kovuşturmayı durdurmaz. Bazı suçlarda (hakaret, taksirle yaralama gibi) şikâyet koşulu aranır; şikâyetten vazgeçme davayı düşürebilir.
Müdafi
Müdafi; ceza yargılamasında şüpheli veya sanığın hukuki çıkarlarını koruyan, savunmasını yürüten avukattır. CMK'da bazı ağır suçlarda (ağırlaştırılmış müebbet, müebbet veya 5 yılı aşan hapis gerektiren suçlar; şüpheli/sanığın çocuk, sağır-dilsiz veya akıl hastası olması gibi hâllerde) zorunlu müdafi atanması öngörülmüştür. Gözaltından itibaren müdafi tayin etme hakkı kullanılabilir.
Sanık
SanıkSanık; iddianamenin mahkemece kabulünden itibaren kovuşturma aşamasında yargılanan kişidir. Soruşturma aşamasındaki kişi "şüpheli" olarak adlandırılır.; iddianamenin mahkemece kabulünden itibaren kovuşturma aşamasında yargılama sürecine dâhil olan kişidir. Soruşturma aşamasında kişi "şüpheli" olarak adlandırılır. Mahkûmiyet kararının kesinleşmesiyle kişi "hükümlü" statüsüne geçer. "Masumiyet karinesi" gereğince mahkûmiyet kesinleşene kadar kişi suçsuz sayılır.
Sulh Ceza Hâkimliği
Sulh ceza hâkimliği; soruşturma aşamasında Cumhuriyet savcısının talebi doğrultusunda gözaltı uzatma, tutuklama, arama, el koyma, adli kontrolAdli kontrol; tutuklamaya alternatif olarak imza yükümlülüğü, yurt dışı çıkış yasağı gibi daha hafif tedbirlere tabi tutulduğu CMK uygulamasıdır. ve iletişimin denetlenmesi gibi koruma tedbirlerine karar veren, duruşmalı yargılama yapmayan özel bir yargı merciidir. Kararlarına karşı itiraz yolu açıktır; itirazı başka bir sulh ceza hâkimliği inceler.
TCK 123 — Kişilerin Huzur ve Sükununu Bozma
Türk Ceza Kanunu'nun 123. maddesi; telefon, e-posta, SMS veya diğer iletişim araçlarıyla ya da gürültü çıkararak bir kimsenin huzur ve sükununu kasıtlı olarak bozmayı suç olarak tanımlar. Şikâyete bağlı bir suçtur; şikâyetten vazgeçilmesi hâlinde kamu davası düşebilir. Asliye ceza mahkemesiAsliye ceza mahkemesi; 2 yılı aşan ancak ağır ceza mahkemesinin görev alanına girmeyen suçları yargılayan tek hâkimli ilk derece mahkemesidir.nde görülür.
Tutuklama
Tutuklama; hâkim kararıyla şüpheli ya da sanığın yargılama süreci tamamlanmadan cezaevine alınmasını öngören en ağır koruma tedbiridir. CMK'nın 100. maddesi kapsamında; kuvvetli suç şüphesinin varlığı ile kaçma ya da delil karartma tehlikesinin birlikte bulunması hâlinde uygulanabilir. Tutukluluk süresi suçun ağırlığına göre değişir; karara itiraz yolu açıktır. Tutuklama için somut delil bulunması ve orantılılık ilkesine uyulması şarttır.
→ Uyuşturucu Davalarında Tutuklama ve Adli Kontrol
Kanun Yolları
İstinaf
İstinaf; ilk derece mahkemesinin (asliye ceza veya ağır ceza mahkemesiAğır ceza mahkemesi; 10 yılı aşan ya da müebbet hapis cezası gerektiren suçlara bakan, üç hâkimden oluşan ilk derece mahkemesidir.) kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren 15 gün içinde Bölge Adliye Mahkemesi'ne (BAM) başvurulan olağan kanun yoludur. Hem vakıa (olayın esası) hem de hukuka uygunluk açısından inceleme yapılır. BAM kararı onar, değiştirir ya da yeniden yargılama yapılmasına hükmedebilir.
Temyiz
Temyiz; BAM kararına karşı Yargıtay'a başvurulan olağan kanun yoludur. Yargıtay yalnızca hukuka uygunluk denetimi yapar; vakıa incelemesi yapmaz. Kararı bozabilir veya onaylayabilir. Bozma kararı, dosyayı ilk derece ya da istinafİstinaf; ilk derece mahkemesinin kararına karşı Bölge Adliye Mahkemesi'ne (BAM) başvurulan kanun yoludur; hem olay hem hukuk denetimi yapılır. mahkemesine geri gönderir.
İcra ve İflas Hukuku Terimleri
Haciz
Haciz; kesinleşmiş bir icra takibiİcra takibi; alacaklının devlet aracılığıyla borçludan alacağını zorla tahsil ettiği hukuki süreçtir; ilamlı ve ilamsız olmak üzere ikiye ayrılır.nin konusu olan borcun tahsilini sağlamak amacıyla, borçluya ait mal, alacak ve haklara icra müdürlüğü tarafından hukuken el konulması işlemidir. Borç miktarını aşmamak kaydıyla (taşkın haciz yasağı) uygulanır. Borçlunun temel yaşam malzemeleri, asgari geçim düzeyi için gerekli araç-gereç ve belirli sosyal ödemeler haczedilemez. Elektronik ortamda (UYAP üzerinden) banka hesapları, araçlar ve tapu kayıtlarına e-haciz uygulanabilir.
→ İcra Yoluyla Haciz İşlemleri
İcra Takibi
İcra takibi; alacaklının, rızaen ödenmeyen alacağını devletin icra daireleri aracılığıyla zorla tahsil etmek için başlattığı hukuki süreçtir. İki temel türü vardır: İlamlı icra takibi (mahkeme kararına veya ilam niteliğindeki belgeye dayanır) ve ilamsız icra takibi (herhangi bir alacak belgesi ya da kambiyo senedine dayanır). Takip icra müdürlüğüne takip talebi sunulmasıyla başlar; borçluya ödeme veya icra emri gönderilir.
İhtiyati Haciz
İhtiyati hacizHaciz; kesinleşmiş bir icra takibinin konusu olan borcun tahsili için borçlunun mal, alacak ve haklarına icra müdürlüğünce hukuken el konulması işlemidir.; alacaklının, henüz icra takibine geçmeden ya da dava açmadan önce, borçlunun mal kaçırmasını önlemek amacıyla mahkemeden aldığı geçici koruma tedbiridir. İcra ve İflas Kanunu'nun 257. maddesi kapsamında uygulanır. Kural olarak borçluya önceden bildirilmeksizin (karşı taraf dinlenmeksizin) verilebilir. İhtiyati haciz kararı alındıktan sonra belirli süre içinde asıl icra takibine ya da davaya geçilmesi zorunludur.
Ödeme Emri
Ödeme emri; belgesiz ya da adi yazılı bir belgeye (fatura, sözleşme gibi) dayalı ilamsız icra takibinde borçluya icra müdürlüğü tarafından gönderilen resmî belgedir. Borçlu, tebliğden itibaren 7 gün içinde borca veya yetkiye itiraz edebilir. İtiraz takibi durdurur; alacaklının itirazın iptali davası açması ya da itirazın kaldırılmasını talep etmesi gerekir. Kambiyo senetlerine dayalı takiplerde gönderilen belgede süre 5 gündür.
